Handelingen

Rotterdam, Westzeedijk 300 - Noorse Zeemanskerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Den Norske Sjomannskirke
Genootschap: Evangelisch Lutherse Kerk (Noors)
Provincie: Zuid-Holland
Gemeente: Rotterdam
Plaats: Rotterdam
Adres: Westzeedijk 300
Postcode: 3016AG
Inventarisatienummer: 03189
Jaar ingebruikname: 1914
Architect: Poulsen, M. en Arneberg, A.
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument 513906

Geschiedenis

Buitengewoon interessant houten kerkgebouw, gebouwd in 1914 naar ontwerp van de Noorse architecten A. Arneberg en M. Poulsen in de stijl van de Noorse Nationalistische Romantische beweging. In 1937 verplaatst, in 1941 beschadigd en in 1948 hersteld. Op de houten wanden en het plafond in het interieur van de kerk bevinden zich muurschilderingen in warme aardse tinten (roodbruin, blauw, bruin en groen in zwarte contouren) van de hand van de Noorse kunstschilder-restaurator Domenico Erdman (1879-1940). De achtergrond van de muurschilderingen wordt gevormd door gestileerde acanthusranken. Hiertussen bevinden zich christelijke motieven als pauwen, druiventrossen en de wijnboom. De decoraties zijn in omlijste vlakken, gedeeltelijk symmetrisch, op de wand aangebracht. Langs het schuine gedeelte van het dak loopt een fries met elf apostelen (Judas ontbreekt), terwijl Christus centraal boven de koorboog is afgebeeld. Gebrandschilderde vensters uit 1951 vervaardigd door Max Weiss. Orgel (Rijksmonument) met twee manualen en vrij pedaal uit 1950 van G. van Leeuwen & Zoon (Leiderdorp).

Staat ook bekend onder de naam 'Kerkje in Het Park'.

Monumentomschrijving Rijksdienst

Noorse KERK met LEESZAAL, PASTORIE en TOEGANGSHEK, gesticht op initiatief van de Noorse zeemanszendeling J.A. Saxe ten behoeve van in Rotterdam bivakkerende Noorse zeemannen. Het ontwerp van de kerk was de uitkomst van een prijsvraag, gewonnen door A. Arneberg en M. Poulsson. Hun ontwerp is gebaseerd op de Noorse staafkerken uit de dertiende eeuw en representatief voor de Nationalistische Romantische beweging in de Noorse architectuur. Zij ontwierpen voor Saxe, aansluitend op de kerk, ook de grote leeszaal en de pastorie. Bouwmateriaal en Noorse timmerlieden werden naar Rotterdam gezonden, waar de kerk in 1914 werd gebouwd. In 1937 werd de kerk, noodgedwongen door de aanleg van de Maastunnel, gedemonteerd en 200 meter in oostelijke richting verplaatst. In 1943 raakte met name de pastorie ernstig beschadigd door een brandbom, doch deze werd in vrijwel originele staat herbouwd.

Omschrijving

De kerk met leeszaal cq. ontmoetingsruimte en pastorie, welke gedeeltelijk zijn onderkelderd, staan op een betonnen fundament en zijn verder geheel opgetrokken in hout. Kerk en leeszaal bestaan uit een bouwlaag, de pastorie omvat twee bouwlagen en een kapverdieping. De zadeldaken van kerk en leeszaal zijn met leistenen gedekt. De gevels zijn betimmerd met robuuste donkerbruin geverfde rabatdelen in staand beschot. De vensters met roedenverdeling zijn gevat in wit geverfde houten kozijnen. Het ensemble is aan de Westzeedijk bereikbaar door een in dezelfde vormentaal en eveneens in hout opgetrokken toegangshek dat is voorzien van een met leien gedekt zadeldak. Op de op de Westzeedijk georiënteerde topgevel staat in witte belettering: "Norsk Sjomannskirke". De kerk is een centraalbouw, waarvan het koor met altaar op het zuiden is georiënteerd. Het dak is bekroond met een klokketorentje. De ranke vorm van het 18 meter hoge kerkje wordt nog versterkt doordat de houten panelen tegen de gevels verticaal zijn geplaatst, refererend aan de staven van de 'Stavkirke'. Op de hoeken bevinden zich geschubde houten palen. Het hoge dak loopt door in de uitbouw van het ingangsportaal. Deze bevat een sobere roodbruine deur voorzien van smeedijzer beslag in Middeleeuwse motieven. De deur wordt geflankeerd door kleurrijk gedecoreerde houten pilaren, waarvan het idioom van schilder- en houtsnijwerk refereert aan de Noorse folkloristische traditie. Afgebeeld zijn de symbolen van de vier evangelisten: gevleugelde mens (Matthëus), leeuw (Marcus), stier (Lucas) en adelaar (Johannes). In een kleine nis boven de boog van de ingang is de heilige Olav afgebeeld. Hierboven bevinden zich drie kleine rondboogvensters. De hoeken van het portaal worden gemarkeerd door houten pilaren, met in de kapitelen een uitgesneden voorstelling van een pelikaan. De oostelijke zijgevel van de kerk bevat drie vierkante vensters. Boven het middelste raam zijn houten ornamenten aangebracht. Aan de zuidelijke gevel bevindt zich de lagere uitbouw waarin zich het koor bevindt. Deze uitbouw is van een eigen zadeldak voorzien en bevat twee kleine achtzijdige vensters tussen drie houten pilaren met lammeren in de kapitelen. De topgevel is van windveren voorzien en wordt bekroond met een kruisvormig houten ornament als makelaar. Op de houten wanden en het plafond in het interieur van de kerk bevinden zich muurschilderingen in warme aardse tinten (roodbruin, blauw, bruin en groen in zwarte contouren) van de hand van de Noorse kunstschilder-restaurator Domenico Erdman (1879-1940). De achtergrond van de muurschilderingen wordt gevormd door gestileerde acanthusranken. Hiertussen bevinden zich christelijke motieven als pauwen, druiventrossen, de wijnboom etc. De decoraties zijn in omlijste vlakken, gedeeltelijk symmetrisch, op de wand aangebracht. Langs het schuine gedeelte van het dak loopt een fries met 11 apostelen (Judas ontbreekt), terwijl Christus centraal boven de koorboog is afgebeeld. In de oostelijke wand bevinden zich drie gebrandschilderde ramen met voorstellingen van links naar rechts: De wonderbare visvangst, Jezus stilt de storm en Jezus en Petrus lopen over het water. De vensters zijn gemaakt door de Limburgse glazenier Max Weiss, in 1951. Een smaller en lager bouwvolume waarin zich de leeszaal annex ontmoetingsruimte, kantoor en keuken bevinden, verbindt de kerk met de pastorie. De ingang van de pastorie bevindt zich aan de oostzijde onder een iets uitkragend overdekt balkon. In de besloten hoek aan de achterkant van het gebouw bevindt zich een veranda. De vensters zijn opgenomen in - wit geverfde - horizontale stroken en voorzien van bescheiden ornamenten.

Waardering

De Noorse kerk met leeszaal, pastorie en toegangshek, gebouwd in 1914 naar ontwerp van de Noorse architecten A. Arneberg en M. Poulsson in de stijl van de Noorse Nationalistische Romantische beweging, is van algemeen belang vanwege de cultuurhistorische, architectuurhistorische en typologische waarde (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

In de media

  • Uit Rotterdamsch Nieuwsblad, 20 October 1913.

De Nieuwe Noorsche kerk.

De nieuwe kerk, die zal verrijzen op het Heuvelveld nabij den Westzeedijk, wordt feitelijk in Noorwegen gebouwd, geheel in hout uitgevoerd en dan naar hier overgebracht. Over drie maanden zal de kerk gereed zijn en over zes maanden hoopt men in te kunnen wijden. De reederij Fred. Olsen heeft toezegging gedaan, deze gratis te transporteeren en een andere Noorsche firma, Kristiania Glasmagazin schonk de electrische kronen zoowel voor de kerk als voor pastorie, terwijl de grootste uitgeversfirma van Noorwegen Ascheboug & Co. een bibliotheek voor zeelieden zal zenden. Zoo wordt de geheele kerk uit vrijwillige bijdragen gebouwd, haast alle Noorsche reederijen hebben een gift geschonken, zoomede vele particulieren, maar ook Hollandsche firma's bleven daarbij niet achter.

Het ligt in de bedoeling om hier een Stichting van de Norske Sjömandsmission te maken en deze werkt uitsluitend op godsdienstig terrein, maar beschouwt zich als de uitgestoken hand om de Noorsche zeelieden vast te houden en dezen voor kerk en vaderland te bewaren. Zij zullen dus niet op slechte paden hun vermaak behoeven te zoeken, nu is er nabij het Park, op een mooi gelegen plek, een plaats verkregen, waar men zal trachten het voor hen zoo gezellig mogelijk te maken. Daarom is er nabij het gebouw een plaats vrij gehouden voor open luchtspelen, voor croquet en boxia, terwijl in de leeskamer een paar maal per week gezellige bijeenkomsten gehouden zullen worden met voordrachten, muziek en lichtbeelden enz.

Men is voornemens daar niet alleen over technische uitvindingen te spreken, maar voor de Skandinavische zeelieden gratis een cinema te laten werken: een Noorsche firma zal gratis haar film-materiaal afstaan, dat maandelijks wordt vernieuwd. In de kerk met galerij is plaats voor driehonderd hoorders, daarnevens vindt men de leeskamer, vervolgens de bureaux voor de verschillende commissiën van liefdadigheid en steun, terwijl daaraan gebouwd de pastorie. Een eigen motorboot zal de zeelieden in staat stellen van en naar boord te gaan, niet alleen Zondags maar ook op weekdagen. Wie geen werk heeft en zonder geld in den vreemde staat, zal men trachten tijdelijk uit den nood te houden door hem hout te laten hakken, waarmede hij dan bon kan verdienen voor warm maal of onderdak. Verschillende reederijen hebber reeds hout toegezegd, zoo niet gratis, dan tegen zeer billijken prijs en voor afnemers is ook gezorgd. De kosten van geheel het gebouw met beeldhouwwerk en de inwendige schilderingen en versieringen wordt (sic) begroot op ƒ 50.000 en reeds ƒ 31.500 is toegezegd, maar met vertrouwen op de toekomst, werd de bouw aangevangen, vóór dat hij zijn inwijdingsrede denkt op te stellen, hoopt de ijverige Noorsche predikant Saxe het noodige bedrag bijeen te krijgen. Alle gaven zijn hem welkom; de laatste loodjes wegen het zwaarst!

  • Uit Nieuwe Rotterdamsche Courant, 27 Juli 1914.

De Inwijding van de Noorsche kerk.

Gisterenochtend is hier de Nieuwe Noorsche kerk aan den Westzeedijk plechtig ingewijd. De bisschop van Bergen en zeven andere Noorsche geestelijken gingen bij den dienst voor; een Noorsch oorlogsschip had er in de haven het anker voor uitgeworpen en zijn officieren en honderd matrozen woonden den dienst bij; al de kerkgenootschappen van de stad hadden een afgevaardigde gezonden en ook de Zweedsche en de Finsche dominee ult Antwerpen waren er bij tegenwoordig; burgemeester Zimmerman en de wethouders Havelaar en van der Hoeven woonden de plechtigheid bij; voorts de directeur van openbare werken, de hoofdcommissaris van politie en nog andere stedelijke overheden; dan de Consuls-generaal van Noorwegen, Denemarken en de Vereenigde Staten, een aantal vice-consuls, eindelijk tal van leden der Noorsche kolonie en vele belangstellenden, onder wie genoemd moet worden de heer Jonas Dahl, jaren geleden Noorsch predikant te Rotterdam. Het kerkje was vol en grootendeels ook de ruime leeszaal van de zeemanszending, die met een breede schuifdeur toegang geeft tot de kerk.

Men weet, dat de kerk reeds den 17en Mei, op het eeuwfeest van de Noorsche grondwet in gebruik is genomen, maar zij was toen nog verre van af. Ook nu nog is men niet geheel gereed. Er komen nog pannen, van Noorschen natuurlijken steen, op het dak, de binnendeur van de kerk is nog door een kleed vervangen; de preekstoel is er nog niet en evenmin de ijzeren lichtkroon; de altaartafel, met haar gebeeldhouwd en gekleurden houten opstand, ontbreekt nog; de schilders zijn buiten nog niet gereed. Maar niettemin bood de kerk gisteren van buiten en van binnen een schoonen aanblik. Er zullen er weinigen zijn, die het sierlijke en stemmige houten gebouw, met de pastorie, door de lokalen van het zeemanshuis met de kerk verbonden, niet een sieraad vinden voor deze mooie plek van onze stad. Kunstenaars hebben het ontworpen en kunstenaars zijn met de rijke versiering belast Het kerkje is in vorm en versiering in oud Noorschen stijl gehouden. Dat merkt men van buiten reeds van de in hout gesneden en gekleurde archaïstische voorstellingen van Christus, de vier Evangelisten en van de pelikaan, zinnebeeld der Christelijke liefde, en het Lam Gods. Binnen is de kerk, boven een effen beschot, over het gewelf beschilderd, met antiek gestyleerde planten en dieren en de primitieve beelden van de twaalf apostelen. De schilder, de heer Dominico Erdmann - die ook in de kerk was - heeft voor alle koppen van de figuren allerlei portretten genomen. . Zoo vertoont Thomas zijn eigen portret, een andere apostel heeft het hoofd van een der architekten, een derde dat van pastor Jens Saxe, den Noorschen predikant hier ter stede, en zoomeer. Heel die kleurrijke aankleeding van de kerk maakt geen bonten, maar een stemmigen indruk. Zoo versierden de Noren in ouden tijd, in de tijden der Hervorming en vroeger, hun kerken; men vindt er zoo nog verscheiden. Het is alsof die mannen uit het Noorden met zijn langen winter en lange nachten, de heldere kleuren die buiten waren verdwenen, in hun kerken hadden gebracht om er hun oogen aan te vermeien. Het is of we hier op Noorschen grond slaan, zei in zijn inwijdingsrede de bisschop van Bergen terwijl hij den blik rond liet gaan. Voor wij nu den dienst beschrijven, mogen wij wel herinneren, hoe de Noorsche Zeemanszending van Rotterdam aan haar fraaie kerk is gekomen. Zij dankt die aan haar predikant Jens Saxe, die met groote volharding sedert 1910 er voor heeft gewerkt. Giften uit Noorwegen en ook uit ons land hebben nagenoeg opgebracht wat dit bouwwerk kost. In October is men begonnen met heien, in Januari kwam de eerde bezending van het in Noorwegen al gereed gemaakte materiaal hier aan. Het gebouw is ontworpen door de architekten A. Arneberg en M. Poulsen, die in de prijsvraag bekroond waren. Vermelden wij nog, dat het bezwaar, door sommigen opgeworpen, dat de kerkdienst gestoord zou worden door het spel op het aangelegen Heuvelveld, onjuist is gebleken. Men merkt er in de kerk niets van. Het orgel, versterkt door het koper van de kapel van het oorlogsschip Frithjof – onze hulde voor de voortreffelijke begeleiding van den zang ! - begeleidde het binnenkomen van de dienstdoende geestelijken, allen in de dofzwarte toga en den geplooiden ringkraag om; bisschop Erichsen van Bergen, in zijden toga met fluweel ging voorop; hem volgden eerst de geestelijken, die de gewijde voorwerpen voor het altaar droegen; twee ieder met een hoogen zilveren kandelaar, anderen met de zilveren avondmaalskelk en schaal, met den Bijbel en tekst- en gezangboeken. Die werden op het altaar geplaatst, de kandelaars aan weerszijden van de bloemen, groote witte madelieven en roode zwaardbloemen. Stemmig deed daarachter een oud schilderij, voorloopig uit de verzameling van pastor Saxe daar opgehangen; als wij goed. hebben gezien, een voorstelling van de apostelen om het ledige graf, met den verrezen Christus ongezien in hun midden. En nu ving de schoone liturgie van den Noorschen kerkdienst aan. Er werd gebeden, veel gezongen - mooie liederen in een, voor een aan het Hollandsche kerkgezang gewend oor, vlug tempo - perikopen uit den Bijbel voorgelezen, en de gemeente bekrachtigde met een gezongen Amen nu en dan de woorden van den geestelijke. Het openingsgebed werd uitgesproken door pastor Knudsen uit Antwerpen; pastor Holdt, de voorzitter van het Noorsche Zeemansverbond te Kristiania, hield een korte rede, waarin hij de beteekenis van de zeemanszending en de stichting van deze kerk uiteenzette. Achtereenvolgens werd vervolgens de dienst geleid door pastor Holdt, pastor Saxe, domproost Hansteen, pastor Gjesdahl, onder-voorzitter van de Noorsche Zeemanszending, pastor Ottesen uit Hamburg, pastor Isaachsen, vroeger Noorsch predikant te Rotterdam en nu benoemd te Bergen, en tenslotte door pastor Tangen uit Rouaan. Midden in de liturgie hield de bisschop van Bergen een preek, waardig en eenvoudig uitgesproken. Hij beschreef de onvergankelijke waarde van het oude Evangelie, dat de Noorsche zeeman in deze kerk zou hooren en dat hem bemoedigen en sterken zou. Hij sprak ook voor den bouw van de kerk zijn dankbaarheid uit. Dit deed tenslotte ook nog pastor Saxe in een Hollandsche toespraak tot de overheid, die zooveel heeft bijgedragen om de kerk tot stand te brengen. Daarmede was deze plechtige dienst ten einde. Hedenmiddag geeft de Rotterdamsche zeemanszending nog in het zeemanslokaal een feest aan de manschappen van de Frithjof en om 5 of 6 uur gaat het Noorsche oorlogsschip weer het zeegat uit.

  • Uit Het Vaderland, 24 Juni 1937.

Zooals bekend is moet het Noorsche kerkje te Rotterdam van de plaats verdwijnen, waar het nu reeds zooveel jaren staat in verband met den bouw van de tunnel. De parkherstellingsoorden om het Heuvelveld zijn reeds verlaten en de patiënten hebben thans het nieuwe paviljoen in het Park, op korten afstand van den ingang aan den Westzeedijk, betrokken.

Bij den ingang aan den Westzeedijk is de politiepost gesloopt en op deze plaats worden thans de fundamenten gelegd, waarop het Noorsche kerkje zal komen te rusten. Over drie weken zullen deze fundeeringen gereed zijn. Inmiddels is men dan ook klaargekomen met het losmaken van het houten kerkgebouwtje van zijn fundeering, zoodat dan de verplaatsing kan geschieden.

Er is eerst aan gedacht om het kerkje af te breken en op de nieuwe plaats weer op te trekken, maar dit plan is van de baan. De verplaatsing zal geschieden op een manier, die we nog steeds „Amerikaansch" noemen, n.l. door verschuiving van het houten gebouw op sleden.

Dit vrij lastige en nog wat tijd vergende karwei zal worden verricht door de firma Verhagen. De verplaatsing zal in drie deelen geschieden en wel telkens apart het eigenlijke kerkje met den toren, de pastorie en de leeszaal. Het verschuiven van elk deel op sleden naar de nieuwe plaats zal ongeveer een week duren, zoodat de geheele verplaatsing op z'n minst drie weken tijds zal kosten.

Aangezien de rechte lijn van de tegenwoordige plaats naar de nieuwe versperd wordt door boomen en heesters van het park, zal een omweg moeten worden gemaakt De drie deelen van de kerk zullen over den Westzeedijk naar de nieuwe fundeeringen worden gesleept. Dit werk zal overdag gebeuren. De situatie ter plaatse is van dien aard, dat het verkeer over den Westzeedijk niet al te veel hinder behoeft te hebben van de „verhuizing" van het Noorsche kerkje. Wegens de werkzaamheden aan het gebouwtje heeft pastor Salvesen zijn pastorie reeds voor eenigen tijd verlaten.

  • Uit ; Reformatorisch Dagblad d.d. 19 december 2014

De Noorse Zeemanskerk in Rotterdam, onder aan de Euromast, is een uniek gebouw. Het staat te boek als het grootste houten kerkgebouw van Nederland. De Rotterdammers kennen het als „het kerkje in het park.” De kopie van een zestiende-eeuwse Noorse dorpskerk viert dit jaar haar honderdjarig bestaan.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur