Handelingen

Waspik, Raadhuisstraat 17 - Johannes de Doper

Uit Reliwiki


Algemene gegevens
Genootschap : PKN Hervormd
Gemeente : Waalwijk
Plaats : Waspik
Adres : Raadhuisstraat 17
Provincie : Noord-Brabant
Jaar ingebruikname : 15e
Huidige bestemming: kerk met begraafplaats
Naam kerk : Johan de Doper
Architect : Kruyff, E. de
Monument-status: Rijksmonument
Inventarisatienummer: 08565

Geschiedenis

Verving oudere schuurkerk.

Monumentomschrijving

Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten:

Hervormde kerk. Laatgotische kruiskerk, bestaande uit een koor uit het midden van de 15de eeuw, en een later 15de eeuwse driebeukige pseudobasilicaal schip met lage dwarsarmen. Op de kruising een dakruiter. In de steunberen natuurstenen banden en hoekblokken. Inwendig ronde kolommen met lijstkapitelen en houten tongewelven. Gerestaureerd in 1959. Orgel met Hoofdwerk en Positief, in 1767 gemaakt door M. de Crane. In 1958 gerestaureerd door Flentrop. Orgelkas met wapens van Cousebant-Wassenaar. Twee gesneden houten portalen, 1767 gedateerd. Eiken kansel met trap in Lodewijk XV stijl uit omstreeks 1770 door Petrus Verhoeven. Gesneden toegangsdeur tot het koor en gesneden eiken doophek in Lodewijk XV stijl, eveneens door Petrus Verhoeven (doophek 1771 gedateerd). Twee psalmborden uit omstreeks 1770. Twee koperen lezenaars en een koperen doopbekkenhouder uit het begin van de 18de eeuw. In de consistoriekamer een houten schoorsteen uit de eerste helft van de 18de eeuw.

Orgel

De Culemborgse organist Matthæus de Crane leverde in 1767 een nieuw orgel voor de Hervormde kerk te Waspik. De Crane was organist in Culemborg op het orgel van Matthijs Verhofstad. In het ontwerp van het instrument van Waspik vinden we herkenbare elementen uit en verwantschap met dat van Culemborg. Hoewel bij de eerste aanblik lijkt of het orgel een rugwerk bezit, betreft dit een onderpositief. Het orgel heeft achterkantbespeling. Opmerkelijk is het bijzondere kistpedaal. Bekend is dat Van Hirtum veelal een kistpedaal toepaste. Deze zijn echter robuust uitgevoerd met koperen toetsbeslag. Dit kistpedaal is welhaast fragiel te noemen met zijn smalle en korte onder- en boventoetsen. Het orgel werd, zoals aangegeven op het onder het positief aangebrachte schild, ingewijd op 21 juni 1767 door ds. Petrus Groen. De Crane speelde het zelf in. Het orgel kostte ƒ 2.400,-. Voor het snijwerk, vervaardigd door Petrus Verhoeven, werd ƒ 275,- betaald, en voor het schilderwerk door Johannis van der Mast, ‘meesterschilder te Gorcum’ werd ƒ 600,- betaald. In zijn Kronyk schrijft Nicolaas van Hirtum dat hij in 1783 aan het orgel van Waspik werkte: “… repareerde ik de orgel in de greformeerde kerk tot Waspik die merkelijk verbeeterde.” N.A. Knock gaf in 1788 in zijn Dispositien der merkwaardigste kerk-orgelen over dit orgel aan “Dit Werk is gemaakt door M. de Krane, Orgelmaker te Kuilenburg, in 1767.” De dispositie die hij vermeldt, komt overeen met de huidige dispositie. Het orgel werd in 1957-1958 gerestaureerd door D.A. Flentrop, waarbij de Sexquialter van het hoofdwerk werd gereconstrueerd. In 1981 vond bij het herstel door Flentrop een herintonatie plaats. Opvallend zijn de aan het orgel aangebrachte schilden. Boven het positief is het alliantiewapen van Floris Franciscus Cousebant, heer van Waspik, 1735-1799, aangebracht. Hij was getrouwd met Elisabeth Julia Jacoba van Wassenaar. De beide familiewapens worden geflankeerd door een griffioen en een leeuw. Op de zijtorens van het positief treffen we de wapens van A. Buys en A.C.V. Andel aan.

Bouwer: Matthæus de Crane, 1767, restauratie: D.A. Flentrop, 1957/1958

  • Hoofdwerk (C-d³): Prestant D 16 vt - Bourdon 16 vt - Prestant 8 vt - Holpijp 8 vt - Holflũyt 4 vt - Octaaf 4 vt - Superoctaaf 2 vt - Woudflũit 2 vt - Mixtuur 4 st - Cimbaal 3 st - Sexqũialter D 3 st - Cornet D 4 st - Trompet B/D 8 vt
  • Positief (C-d³): Holpijp 8 vt - Dwarsflũyt 8 vt - Prestant 4 vt - Flũit 4 vt - Octaaf 2 vt - Quint 1½ vt - Sexqũialter D 2 st.
  • Pedaal (C-c¹): aangehangen
  • Koppelingen: Hoofdwerk-onderpositief B/D, Pedaal-hoofdwerk

Toonhoogte a¹= 440 Hz

Bronnen:

Frans Jespers, Repertorium van orgels en orgelmakers in Noord-Brabant tot omstreeks 1900; Het Noordbrabants Genootschap, ’s-Hertogenbosch 1983.

Hans van Nieuwkoop (eindredactie), Het historische orgel in Nederland 1726-1769; NIvO, Amsterdam, 1997.

N.A. Knock, Dispositien der merkwaardigste kerk-orgelen, Groningen, 1788; herdruk Sneek, 1968.


MIP omschrijving (MIP nummer: RT122-005491)

Bouwperiode

Van: 1400 tot: 1500

Gevels en materialen

Laatgotische kruiskerk, bestaande uit een koor, en een later driebeukig pseudo-basilicaal schip met lage dwarsarmen. Op de kruising een dakruiter. In de steunberen natuurstenen banden en hoekblokken.

Bijgebouwen

Aan de oostkant van de kerk een lijkenhuisje onder zadeldak met houten makelaar en windveren. Kerkhofmuur met ezelsrug en smeedijzeren draaihekken. Diverse grafmonumenten, waaronder monumentale grafkelders en zerken.

Groen

Verschillende oude bomen.

Omschrijving

Inwendig ronde kolommen met lijstkapitelen en houten tongewelven. Gerestaureerd in 1959. Orgel en orgelkas (1767), met wapens Cousebant-Wassenaar. Twee gesneden houten portalen (1767). Eiken kansel met trap in Lodewijk XV-stijl (ca. 1770),door Petrus Verhoeven. Gesneden toegangsdeur tot het koor en gesneden eiken doophek in Lodewijk XV-stijl, eveneens door Petrus Verhoeven (doophek 1771). Twee psalmborden (ca. 1770). Twee koperen lezenaars en een koperen doopbekkenhouder (begin 18de eeuw). In de consitoriekamer een houten schoorsteen XVIIIA) Klok (1774), gegoten door Alexius Petit en zijn zoon Henricus.

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur

Orgel