Handelingen

Onderdendam, Bedumerweg 34 - Gereformeerde Kerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Gereformeerde Kerk
Genootschap: PKN Gereformeerde Kerk
Provincie: Groningen
Gemeente: Het Hogeland
Plaats: Onderdendam
Adres: Bedumerweg 34
Postcode: 9959PG
ID nummer: 1106
Jaar ingebruikname: 1933
Architect: Wiersema, A.
Huidige bestemming: Cultureel centrum
Monument status: Rijksmonument 510655

Geschiedenis

Gereformeerde Kerk aan het Boterdiep in Onderdendam, tot stand gekomen in 1933 ter vervanging van een kleinere kerk. Belangrijk voorbeeld van Gereformeerde kerkbouw uit de interbellumperiode, in de trant van de Amsterdamse School. Wiersema ontwierp voor Mariënberg een kerk die qua exterieur vrijwel gelijk is aan de kerk in Onderdendam. In Optwijzel ontwierp hij een kerk waarvan het interieur grotendeels gelijk is aan de kerk in Onderdendam. Maar in Optwijzel is de originele kleurstelling nog grotendeels behouden, terwijl die in Onderdendam ingrijpend is versoberd.

Monumentomschrijving Rijksdienst

Omschrijving

ZAALKERK met aan weerszijden een tweezijdige uitbouw en aan de achterzijde een grote aanbouw. Pand is opgemetseld van gesinterde roodbruine baksteen op een fundering van beton; de gevels worden beëindigd door een rechthoekige goot. De vensters zijn verticaal gericht en samengesteld; ze worden beëindigd door een rollaag en hebben voorzetramen; de kozijnen en roeden zijn van ijzer; alle vensters van de kerkzaal hebben gekleurd glas-in-lood met geometrische motieven. Kerk en aanbouw aan achterzijde worden gedekt door een zadeldak van blauwzwarte romaanse pannen; de tweezijdige uitbouw aan weerszijden heeft een plat dak.

Centraal in de voorgevel, oostgevel, een deels uitgebouwde toren op vierkante plattegrond; de drie bouwlagen hoge toren wordt gedekt door een naar buiten gebogen zadeldak van koper; over het gebogen dak lopen aan weerszijden vijf verticale elementen die worden ondersteund door rechthoekige consoles bekleed met koper; op de nok een koperen kruis. In de voet van de toren bevindt zich in een iets uitgebouwd portaal de entree; halfronde dubbele deur gedecoreerd in de stijl van de Amsterdamse School heeft een bakstenen omlijsting en een lage, brede stoep van baksteen met aan weerszijden een rechthoekig element opgemetseld van baksteen. Aan weerszijden van het portaal een kleine platte uitbouw met in elke gevel een klein verticaal venster. Boven de deur een natuurstenen gevelsteen met opschrift: `Christus Jezus is in de wereld gekomen om de zondaren zalig te maken 1. Timotheus 1.15'. Ter hoogte van de gevelsteen versmalt de toren zich en bevinden zich aan weerszijden drie horizontale betonnen lateien. Boven de gevelsteen, in het midden van de gevel, een smalle terugliggende `sleuf' met op de eerste verdieping een zesruits venster en op de tweede verdieping twee kleine vierkante vensters met aan boven- en onderzijde een betonnen latei; de `sleuf' wordt bekroond door drie horizontale betonnen lateien. In de topgevel van de toren een smal verticaal venster met rooster. In de oostgevel aan weerszijden van de toren met entree op de begane grond drie kleine verticale vensters en op de eerste verdieping drie tweeruits vensters; op de hoeken steunberen van bakstenen.

De zuid- en noordgevel hebben een platte tweezijdige uitbouw; in beide gevels van de uitbouw vijf vierruits vensters. Ten oosten van de uitbouw zes tweeruits vensters en ten westen van de uitbouw drie tweeruits vensters.

Aan de westzijde van de kerk een grote, deels onderkelderde aanbouw gedekt door een zadeldak, waarvan de nok ongeveer een meter lager ligt dan die van het zadeldak van de kerk; op de aansluiting van beide daken een rechthoekige gemetselde schoorsteen; in het zuidelijk en noordelijk dakschild een rechthoekige dakkapel. De zuidgevel van de aanbouw heeft een houten deur gedecoreerd in de stijl van de Amsterdamse School met lage stoep en erboven een betonnen luifel en een rechthoekig bovenlicht; naast de deur drie verticale vensters met vierruits bovenlicht, eronder twee keldervensters. De westgevel heeft vijf dezelfde verticale vensters als de zuidgevel; in topgevel twee horizontale vierruitsvensters. Aan de noordgevel van de aanbouw een lage, platte uitbouw die in de jaren tachtig is gewijzigd, waarin zich onder andere een nieuwe entree bevindt.

Het INTERIEUR van de kerk verkeert in grotendeels oorspronkelijke staat op de kleurstelllingen na. De kerkzaal wordt overkapt door een parabool gewelf, waarvan de twee scheibogen op consoles op de hoeken van de tweezijdige uitbouwen rusten; het gewelf is geheel met hout betimmerd en heeft drie luchtroosters. De wanden zijn gepleisterd en hebben houten lambrizering. De vloer is van hout en loopt vanaf de kansel iets op. Het bankenplan is waaiervormig met houten banken die in de stijl van de Amsterdamse School zijn vormgegeven. Aan de westzijde bevindt zich op een podium, in een ondiepe rechthoekige nis, de kansel; de rechthoekige houten kansel heeft aan weerszijden een trap. Boven de kansel bevindt zich op een speciale, iets uitkragende verdieping, het niet-beschermde orgel; de orgelverdieping wordt overkapt door een parabool gewelf. Aan weerszijden van de kansel een deur gedecoreerd in de stijl van de Amsterdamse School en houten banken voor kerkeraadsleden.

Recente ontwikkelingen

In 2016 en 2017 is het houtwerk aan de buitenkant van de kerk in de oorspronkelijke kleuren teruggebracht. Dit geldt ook voor de naastgelegen pastorie. Ook het interieur zal worden teruggebracht in de oorspronkelijke kleuren, maar onbekend is wanneer hiervoor de middelen toereikend zijn.

Waardering

Zaalkerk van algemeen cultuur- en architectuurhistorisch belang

- als voorbeeld van gereformeerde kerkbouw in de jaren dertig van de 20ste eeuw in de provincie Groningen

- vanwege de hoge esthetische kwaliteit van het ontwerp van de kerk

- vanwege de vormgeving en het materiaalgebruik

- vanwege de hoge mate van gaafheid van het exterieur en interieur en de samenhang daartussen

In de media

  • Uit Monumentaal.com, d.d. 10 september 2015

De Kerkenraad van de Gereformeerde kerk Onderdendam draagt op vrijdag 18 september haar kerk en pastorie over aan de Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK). Na de overdracht heeft de stichting 82 kerken, twee synagogen, 53 kerkhoven/begraafplaatsen en acht (vrijstaande) torens in bezit. In 1932 kreeg architect Albert Wiersema uit Bedum opdracht een nieuwe kerk te ontwerpen. Dit omdat het gebouw waar vanaf 1914 door de gereformeerden werd gekerkt, te klein was geworden voor de snel groeiende gemeente. Wiersema tekende een zaalkerk waarin de invloed van de Amsterdamse school-stijl duidelijk zichtbaar is. Het waaiervormige bankenplan met houten banken is daar een goed voorbeeld van, evenals het met hout betimmerde paraboolgewelf, het podium met daarop de kansel, en de glas-in-loodramen. Het interieur verkeert grotendeels in originele staat. Bijzonder is ook de hoge toren met mijtervormige bekroning. Op een uitgebouwd balkon, boven de preekstoel staat een elektro-pneumatisch orgel. Het instrument is in 1936 gebouwd door de Fa. Valckx & Van Kouteren en heeft twee manualen en pedaal, hoofdwerk vijf stemmen, nevenwerk vier, en pedaal één stem. Het orgelfront met zijn open opstelling is eveneens ontworpen door architect Wiersema. In juli 2014 werd het 100-jarig bestaan gevierd van de gereformeerde kerk in Onderdendam. Met de overdracht van het godshuis aan de SOGK is een nieuw tijdperk aangebroken. Het gebouw staat het dorp ter beschikking voor culturele, sociale en maatschappelijke activiteiten. Incidenteel zullen nog kerkdiensten worden gehouden.

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur