Handelingen

Enschede, Oude Markt 1 - Jacobus

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Jacobus
Genootschap: Rooms Katholieke Kerk
Provincie: Overijssel
Gemeente: Enschede
Plaats: Enschede
Adres: Oude Markt 1
Postcode: 7511GA
Inventarisatienummer: 10135
Jaar ingebruikname: 1933
Architect: Valk, H.W en Sluijmer, Joh. H.
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument 510596


Geschiedenis

Buitengewoon belangrijke interbellumkerk in het centrum van Enschede.

De huidige St. Jacobus de Meerderekerk werd in 1932-'33 gebouwd ter vervanging van de vorige kerk uit 1862, die wegens bouwvalligheid werd gesloopt. De kerk is opgezet als een centraalbouw met koepel, volgens de richtlijnen van de zogenaamde liturgische beweging (verbeterde zichtbaarheid op het altaar), op een zogenaamde christocentrische plattegrond (priesterkoor op snijpunt van schip en dwarsschip). De kerk geldt als een hoogtepunt in het oeuvre van Hendrik. W. Valk (1886-1973) en behoort tot de belangrijkste rooms-katholieke kerkgebouwen die in de eerste helft van de twintigste eeuw werden gebouwd. Stilistisch gezien is er sprake van een overgang naar een meer traditionalistische bouwtrant, in dit geval sterk beïnvloed door oosterse en byzantijnse vormen. De monumentale inventaris kwam kort na de bouw tot stand (o.a. ramen en kruisweg van Ch. Eyck en J. ten Horn; altaren uit ateliers Brom en Nicolas). Zie onderstaande beschrijving Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en afbeeldingen.

  • 2020 Er zijn in Enschede nog 3 R.K. kerken in gebruik: de St. Jacobus, de St. Jozef en de St. Jan.

Monumentomschrijving Rijksdienst

In 1931 kregen de architecten H.W. Valk en J.H. Sluijmer de opdracht een R.K. KERK (St. Jacobus de Meerdere) te ontwerpen. Op de locatie aan de zuidkant van de Grote Markt stond eerder de gelijknamige kerk uit 1841-1842 naar ontwerp van Kramm. Deze kerk brandde af in de stadsbrand van 1862. In 1863 werd naar ontwerp van H.J. van den Brink een neo-gotische driebeukige basiliek gebouwd. Deze St. Jacobuskerk was in de jaren 1920 aan vervanging toe. De opdracht schreef een centraalbouw met koepels voor met het altaar onder de achterste twee koepels, zodat de gemeente van drie kanten zicht zou hebben op het altaar. De keuze voor de gebruikte kerktypologie en bouwstijl kan gezien worden in het licht van de ontevredenheid over het niveau van de kerkenbouw in de jaren twintig en de te sterke stijlinvloed van de gotiek. Dat gekozen werd voor een centraliserende plattegrond was het gevolg van de liturgische vernieuwingsbeweging die streefde naar actievere deelname van de kerkgangers aan de mis waartoe een overzichtelijker ruimtetype nodig was. Architectonisch is de kerk in neo-romaanse stijl uitgevoerd, zij het met gebruik van spitsbogen, de ruimtewerking doet byzantijns aan.

Aannemer was G. Ribberink uit Hengelo. De eerste steen is gelegd door pastoor W.A. Rademaker op het feest van St. Jacobus, 25-7-1932. De consecratie geschiedde op 29-6-1933 door de aartsbisschop van Utrecht, mgr. J.H.G. Jansen. De torenklokken dateren van 1958.

Omschrijving

Centraalbouw kerk met dubbele koepel op T-vormige plattegrond opgetrokken in handgevormde kloostermoppen. De koepels zijn met koper bekleed. Constructief extra belaste onderdelen zijn in tufsteen uitgevoerd. De entree met narthex staat als een vlak en gesloten bouwlichaam voor de eigenlijke kerk. Aan het bouwvolume achter de entree met narthex is duidelijk de opbouw van de kerk af te lezen. Deze bestaat uit twee hoofdkoepels, de transeptarmen en de halve koepels. Het aanzicht vanaf de Walstraat geeft dan ook een heel ander beeld dan vanaf de Markt.

De geometrisch gelede voorgevel (O) is horizontaal in drieën gedeeld. De entree gaat schuil achter een galerij van zeven rondbogen. Daarboven drie roosvensters met geometrische roedenverdeling en glas-in-lood. Boven het middelste venster een topgeveltje met natuurstenen deklijst, bekroond met een kruis, boven het rechter een attiek met drie ronde gaten, bekroond door een koepeldak met kruis. Links boven het roosvenster, de klokketoren met een rond galmgat en eenzelfde beëindiging als rechts.

De koepeltrommels hebben eveneens een attiekzone met ronde vensters. De geveltoppen van de transepten hebben natuurstenen deklijsten bekroond met een kruis.

Het interieur is uitgevoerd in schoon metselwerk. De grote koepel boven het schip heeft een meloengewelf met graten die via een dubbel trompenstelsel op zes kolommen rust. Deze zijn om en om gemetseld in bak- en tufsteen en met elkaar verbonden door spitsbogen met kralen. In de koepel ronde vensters met glas-in-lood.

De zeshoek van de grote koepel is ingeschreven in een rechthoek. De vier restruimten zijn overwelfd door 3/6de gesloten meloengewelven met dubbele graten. De kleinere koepel boven het koor is hetzelfde uitgevoerd als de grote koepel maar rust op vier kolommen. De transeptarmen aan weerszijden van het koor tellen drie traveeën onder kruisgewelven. In de kopgevels rozetramen met glas-in-lood.

Langs schip en transeptarmen lopen zijbeuken. Trompen en graten hebben tufstenen aanzetstenen. Het originele bankenplan met banken is bewaard. Het altaar is in 1963 vervangen. Links achter in het schip een piéta (1933) van Mari Andriessen, de kruiswegstaties van gebakken klei zijn van Charles Eyck. De calvariegroep van Leo Brom is een restant van het oorspronkelijke altaar. Het H. Hart altaar uit 1934 van Joep Nicolas van opaline-glas is Sacramentsaltaar geworden. De zilveren adviseursketen van mgr. dr. A. Ariëns wordt in een reliekhouder van W. Fitzthum bewaard.

Waardering

St. Jacobuskerk van cultuur-, architectuurhistorisch en stedebouwkundig belang vanwege:

  • de bouwgeschiedenis van de locatie
  • de kwaliteit van het ontwerp en de bouwstijl waarin het is uitgevoerd
  • de exemplarische kwaliteit van de kerk, zowel in het oeuvre van Valk en Sluijmer, als voor de omwenteling in de katholieke liturgie in de jaren 1920
  • de sterk beeldbepalende ligging zowel aan de Grote Markt als aan de Walstraat
  • de gaafheid van het ex- en interieur

Orgel

Het orgel is gebouwd door Gebroeders Reil in 1983 voor het Twents Conservatorium. Rond 2000 is het orgel in de St. Jacobuskerk geplaatst.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur