Handelingen

Enschede, Oldenzaalsestraat 115 - Sint Jozefkerk

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Sint Jozefkerk
Genootschap: Rooms Katholieke Kerk
Provincie: Overijssel
Gemeente: Enschede
Plaats: Enschede
Adres: Oldenzaalsestraat 115
Postcode: 7511DV
Inventarisatienummer: 10138
Jaar ingebruikname: 1894
Architect: Joseph Cuypers (1861 - 1949)
Huidige bestemming: kerk
Monument status: Rijksmonument 510630

Geschiedenis

Buitengewoon belangrijke, beeldbepalende, late neogotische kerk met hoge toren.

Tweede parochiekerk (sinds het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853) van Enschede, ingewijd in 1894 (zie onder), destijds opgericht toen de stad onder invloed van de textielindustrie fors groeide. Tijdens de oprichting van de parochie was de bekende rooms-katholieke vakbondsman dr. Alfons Ariëns (1860-1928) kapelaan te Enschede en hij speelde een belangrijke rol daarin. De parochie werd oorspronkelijk gevormd door een groot aantal fabrieksarbeiders. De kerk werd daarom gewijd aan de patroonheilige van de werklieden, de H. Jozef. Zij kwam te staan op een perceel aan de Oldenzaalsestraat, destijds aan de rand van de stad, vlakbij de toenmalige textielfabrieken van Van Heek. Het ontwerp in neogotische trant kwam van Jos. Th. J. Cuypers (1861-1949) i.s.m. J. Stuyt (1868-1934), onder sterke invloed van het werk van Pierre Cuypers (1827 - 1921). Stilistisch toont de basilicale opzet van de kerk lichte invloed van de veertiende-eeuwse Broederenkerk in Zutphen. De toren is met 77 meter de hoogste kerktoren van Enschede.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft de kerk schade geleden. De oorspronkelijke beglazing van het koor (van Joan Collette) ging verloren. Bij de liturgische vernieuwingen van het interieur in de jaren 1960 verdwenen eveneens enkele muurschilderingen en werd er een nieuw altaar vooraan het priesterkoor gebouwd.

In de jaren 1970 was er sprake van dreiging van sloop als gevolg van teruglopend kerkbezoek. De oprichting van de Stichting Vrienden van de Jozefkerk heeft dit kunnen verhinderen. Later werd de kerk op de Rijksmonumentenlijst geplaatst. De kerk wordt nu behalve voor erediensten ook voor concerten gebruikt. In de jaren 2010-2014 is de kerk in fasen gerestaureerd. Eerder werd de buitenkant aangepakt; daarna was het interieur aan de beurt. Op 7 september 2014 is de kerk feestelijk in gebruik genomen met een eucharistieviering.

  • 2020 De St. Jozef is 1 van de 3 R.K. kerken, die In Enschede nog in kerkelijk gebruik zijn. De andere 2 zijn de St. Jacobus en de St. Jan.

Orgel

Het 3-klaviers orgel is gebouwd door Jos H. Vermeulen in 1957. Momenteel (2012) verkeert het orgel in een slechte staat.

Beschrijving Rijksdienst

De neo-gotische BASILIEK, "St. Jozef" is in 1893-1894 gebouwd naar een ontwerp van de architect Joseph Cuypers (1861 - 1949) in zeer nauwe samenwerking met de architect Jan Stuyt (1868 - 1934t, die van 1891 tot 1900 op het bureau van Pierre Cuypers (1827 - 1921) werkte. De opkomst van de arbeidersbeweging in Enschede leidde tot de oprichting van de parochie St. Jozef en de bouw van de kerk die op 25 september 1894 werd ingewijd door Mgr. Petrus Matthias Snickers, aartsbisschop van Utrecht. Het interieur is in verschillende perioden tot stand gekomen, maar vormt ondanks de diverse stijlen toch een harmonieuze eenheid. Het glas-in-lood in de vensters is na de Tweede Wereldoorlog aangebracht omdat de originele glazen door een bombardement waren verwoest. De voorgevel (O) met de grote toren grenst aan de Oldenzaalsestraat. De in 1953 aan de zuidzijde aangebouwde Mariakapel is voor de bescherming van ondergeschikt belang.

Omschrijving

Driebeukige basiliek van zeven traveeën met een grote toren tegen de voorgevel (O) en een zevenzijdige koorsluiting aan de achterzijde (W). In het verlengde van de lage zijbeuken met gemetselde luchtbogen aan weerszijden van het priesterkoor, de sacristie en de catechismuskamer. Het zadeldak boven het schip, de lessenaardaken boven de zijbeuken en de torenspitsen zijn gedekt met leien in Maasdekking. De driezijdige traptoren tegen de noordgevel van de toren wordt bekroond door een met leien gedekte spits. Links van de toren een vijfzijdige doopkapel onder met koper gedekt tentdak. De gevels zijn opgetrokken in bruine baksteen en geleed met steunberen. In alle gevels zijn de glas-in-loodvensters onder spitsbogen samengesteld uit twee lancetvensters en een roosvenster in de kop. In de voor- en zijgevels van de toren zware opgeklampte deuren met smeedijzeren gehengen. Boven de zij-ingangen vensters met glas-in-lood en gemetselde tracering onder spitsbogen. De kerktoren met hoeklisenen is ter hoogte van de nok van het schip ingesnoerd. Boven de insnoering achtkantige hoektorentjes met spitsboogvormige galmgaten en spitsen. In de achtkantige lantaarn galmgaten onder spitsbogen en op de achtzijdige steile spits aan vier zijden wijzerplaten onder zadeldakjes. De kruisribgewelven van het schip en de zijbeuken zijn uitgevoerd in schoon metselwerk. Op de zwikken van de geprofileerde spitse scheibogen boven de met schijnvoegen gepleisterde kolommen wandschilderingen van profeten. Het schijntriforium met spitsbogen is gevuld met een doorlopende schildering van een landschap. Aan weerszijden van de vensters in de lichtbeuk muurschilderingen van engelen. De wanden van de zijbeuken zijn tussen de in schoon metselwerk uitgevoerde lisenen wit gepleisterd. De sterk aangetaste muurschildering op de achterwand van het koor dateert waarschijnlijk uit de bouwtijd. In het koor ligt een tegelvloer met geometrische patronen en een afbeelding van St. Joris met de draak (1901). Het Maria-altaar (1897), Jozefaltaar (1898), hoofdaltaar (1908), triomfkruis (1913), twee apostelbeelden bij het nieuwe hoofdaltaar en de twee beelden bij de entree zijn gemaakt door het atelier van F.W. Mengelberg. De overige beelden zijn van Rüller uit Münster. De muurschilderingen in het schip en de zijwanden van het koor (1925) en de ingelijste kruiswegstaties (1935) zijn vervaardigd door Joan Collette uit Nijmegen. De handgesmede luchtkronen zijn afkomstig uit het atelier Kirschbaum te Münster en dateren van omstreeks 1918. De piëta (ca. 1925), vervaardigd uit het zgn. pierre de Caen is eveneens afkomstig uit het atelier voor kerkelijke kunst A. Rüller te Münster.

Waardering

Neo-gotische basiliek van cultuur-, architectuurhistorisch en stedebouwkundig belang vanwege:

  • de relatie met de opkomst van de arbeidersbeweging in de textielstad Enschede
  • de neogotische bouwstijl die kenmerkend is voor de negentiende eeuwse bouwexplosie van katholieke gebouwen na het herstel van de bischoppelijke hiërarchie in 1853
  • de betekenis van de kerk als werk van Joseph Cuypers (1861 - 1949) in samenwerking met Jan Stuyt (1868 - 1934).
  • de uitwendige gaafheid
  • het interieur dat ondanks de verschillende bouwperioden toch een bijzondere eenheid vormt en enkele waardevolle interieuronderdelen van verschillende kunstenaars en ateliers bevat
  • de beeldbepalende situering met de dominante hoge toren aan de Oldenzaalsestraat

In de media

  • Uit Het Centrum, 17 Februari 1910.

Nog niet lang geleden werd onze St. Joseph parochiekerk verrijkt met een prachtigen kansel, geleverd door de alom bekende firma Mengelberg uit Utrecht. En thans wordt door de firma Maarschalkerweerd uit Utrecht, de laatste hand gelegd aan de voltooiing van een nieuw orgel, dat alsdan het derde sieraad is, waarop St. Joseph zal kunnen bogen. Het orgel is van een geheel nieuwe constructie, werkt geheel pneumatisch door middel van een electro ventilator. Het zangkoor «Gregori pio» zal ongetwijfeld trotsch gaan op een dergelijk orgel. Zoo worden wij dan gesticht door een fraai altaar, dat alle bewondering verwekt, daarnaast een sieraad van een preekstoel, waarop het woord Gods wordt verkondigd, en tenslotte een orgel, waarvan de tonen spoedig door de gewelven van het Godshuis zich zullen laten hooren.

  • Uit Het Centrum, 7 Maart 1910.

Gister morgen, voordat de Hoogmis in de St. Joseph parochiekerk een aanvang nam, had de plechtige wijding plaats van het nieuwe orgel, die werd verricht door den eerwaarden heer Peters, pastoor, geassisteerd door de beide eerw. kapelaans der parochie. Daarna werd de H. Mis opgedragen door den eerw. heer kap. Beumer, die na het H. Evangelie de beteekenis van het nieuwe orgel uiteenzette en huldigde de milde hand, welke daarmede het Godshuis had verrijkt, maar tevens den uitvoerder, wiens kunstvaardige hand, het werk tot stand bracht. Door het zangkoor "Gregori Pio" werd op verdienstelijke wijze de Mis van Perosi gezongen, begeleid door den bekwamen organist, den heer J.B. Vastert, alhier. Na de H. Mis werd door den heer Vastert een orgelconcert gegeven. Uit de reeks van schoone orgelnummers noemen wij Grey, "Meditation", waarin de rijke afwisseling in het spel, de voortreffelijke schoonheid der soloregisters, en van het geheele orgel uitkwam, "Halleluja" van Händel en een voor het publiek boeiend fluitconcert van Rink. Al de registers verraden het werk van den Allmeister op het gebied van orgeltechniek.

Externe links

Afbeeldingen

Exterieur

Interieur