Handelingen

,s-Hertogenbosch, Achter de Tolbrug - Petrus' Banden

Uit Reliwiki


Bezig met het laden van de kaart...
Algemene gegevens
Naam kerk: Petrus' Banden
Genootschap: Rooms Katholieke Kerk
Provincie: Noord-Brabant
Gemeente: 's-Hertogenbosch
Plaats: 's-Hertogenbosch
Adres: Achter de Tolbrug 11
Postcode: 5211SM
Inventarisatienummer:
Jaar ingebruikname: 1843
Architect: Laffertee, J.H.
Huidige bestemming: gesloopt
Monument status: geen

Geschiedenis

Dit was een prachtige, statige neoclassicistische kerk met torentje, en rijk interieur, en het absolute hoofdwerk van architect Laffertee.

Meestal werd deze kerk de Sint Pieter(s)kerk genoemd.

In 1450 werd in 's-Hertogenbosch de Broederschap ter ere van de apostelen Petrus en Paulus opgericht, die het maken van bedevaarten naar de graven van deze apostelen in Rome moest stimuleren. De Broederschap nam ook het initiatief om een kapel te bouwen ter ere van beide apostelen aan het Ortheneind. In 1566 had de kapel veel te lijden van de Beeldenstorm die in augustus en oktober van dat jaar de stad teisterde. Bij de parochiële herindeling van de stad in 1569 kreeg de kapel de functie van parochiekerk voor het noordwestelijk deel van de stad.

Vanwege deze opwaardering tot parochiekerk werd het gebouw vergroot. De kerk bezat een oksaal in gotische stijl en een preekstoel die nu nog te zien is in de voormalige Evangelisch-Lutherse kerk in 's-Hertogenbosch. In 1629 werd de stad door de Staatse legers ingenomen en verviel het gebouw aan de Staten-Generaal. Deze beslisten tot afbraak van de kerk om zo een vrij schootsveld op de stad te hebben vanuit het fort Willem Maria. Deze dwangburcht, nu Citadel genoemd, werd aangelegd om de katholieke bevolking van de stad in bedwang te kunnen houden.

De openbare uitoefening van het katholieke geloof werd verboden en overal in de stad ontstonden er illegale bidplaatsen waar godsdienstoefeningen plaats vonden. Op een terrein achter een pand aan de Hooge Steenweg werd zo'n bidplaats aan de overzijde van de Marktstroom (tak van de Binnendieze) gebouwd. Deze bidplaats werd geleid door de Jezuieten en diende als kerk voor de opgeheven parochies van Sint Jan en Sint Pieter. In 1745 vertrokken de Jezuieten uit de stad op last van de Staten Generaal. In 1779 werd de oude schuilkerk afgebroken en op dezelfde plaats vervangen door een groter kerkgebouw, met toestemming van de Staten Generaal.

Oogluikend werden de godsdienstige r.k. bijeenkomsten toegestaan, maar het kerkgebouw mocht niet als zodanig herkenbaar zijn. Dus een gebouw zonder toren of klokken. Tot 1840 bleven de parochies van Sint Jan en Sint Pieter verenigd. De Sint Jan was weliswaar sinds 1810 weer terug gegeven aan de katholieken, maar het gebouw was zo vervallen en zo kolossaal dat de katholieken in eerste instantie eigenlijk niet wisten wat ze er mee aan moesten. Het vertrouwde kerkgebouw aan de Tolbrug bleef parochiekerk. In 1840 werden de beide parochies uiteindelijk gescheiden.

Op 11 april 1842 werd de eerste steen gelegd voor de nieuwe 'Tolbrugkerk' die gebouwd werd naast de bestaande kerk uit 1779. Het werd een waterstaatskerk, naar ontwerp van architect Laffertee, die op 26 september 1843 werd geconsacreerd door H. van Dubbelen, bisschop van Emmaus. Officieel kende Nederland op dat moment nog geen bisschoppelijke hiërarchie en de bisdommen waren niet juridisch erkend -men sprak van vicariaten-, dus kreeg de 'Bossche' bisschop een schijntitel.

De kerk werd nu officieel toegewijd aan 'Sint Petrus' Banden'. Deze Banden verwijzen naar de kettingen waarvan Petrus werd bevrijd door de engel uit de Romeinse gevangenis. In de volksmond sprak men over de 'Sint Pieterskerk' of de 'Tolbrugkerk'.

In de tweede helft van de 19e eeuw werd het gebouw verfraaid met enkele opmerkelijke kunstwerken zoals de preekstoel, het orgel, het hoofdaltaar en gebrandschilderde ramen.

Begin jaren 1950 werd de buurt rondom de kerk - het Tolbrugkwartier - helemaal afgebroken. De parochianen trokken naar elders waardoor het kerkbezoek drastisch terugliep. Eind jaren 1960 verscheen een toekomstvisie op de Bossche binnenstadsparochies en daarin was geen plaats meer voor de Sint Pieterskerk. Op 2 januari 1972 vond er de laatste Eucharistieviering plaats.

Vele Bosschenaren wilden het karakteristieke gebouw graag behouden en voerden actie voor behoud, maar door een slepend conflict over de koopsom tussen Kerkbestuur en Gemeente werd een beslissing hierover steeds uitgesteld en verloederde het gebouw in snel tempo. Bovendien had het kerkbestuur het gebouw nagenoeg geheel leeggehaald (ook de vloer was eruit gehaald) en er restte slechts een karkas. Tien jaar later, in augustus en september 1982, werd het gebouw vanwege vermeende bouwvalligheid ten slotte gesloopt.

De 16e eeuwse pastorie is behouden gebleven en gerestaureerd. Het gevelbeeld van Sint Petrus staat nu in de voormalige pastorietuin.

Nadere beschrijving

Neoclassicistische hallenkerk met bakstenen gevel, geleed door gepleisterde pilasters, en barokke topgevel boven de kroonlijst met torentje, in grote lijnen verwant aan Suys' St. Theresiakerk in Den Haag. Inwendig gemarmerde Corintische zuilen, waarop stukken hoofdgestel als overgang tot de halfronde scheibogen. Over het middenschip gestucadoord houten kruisgewelven. De halfronde apsis had Corintische muurzuilen en een kalot met cassettenversiering. Buiten gebruik in 1972; na jaren van verval gesloopt in 1982.

Diverse belangrijke objecten uit deze St. Pieter in 's-Hertogenbosch, m.n. het Smits-orgel en de kansel, zijn in tweede helft jaren 1970 herplaatst in de R.K. St. Pieter in Oirschot.

In 1912 kreeg de R.K. St. Pieterskerk van Den Bosch een fraai koperen altaar, ontworpen door J. Dony, die ook als locale architect werkzaam was (zijn hoofdwerk was de in 1973 gesloopte R.K. St. Leonarduskerk in Den Bosch). Na de sluiting in 1972 van de (in 1982 gesloopte) Bossche St. Pieterskerk verdween het altaar in een vochtige kelder onder de kerk (welke?) van Appeltern. En daar vond het Actiecomité van de Stichting Koepelkerk van Hoorn het. Het was gedemonteerd en bestond wel uit 200 onderdelen. Het comité was op zoek naar een altaar voor de R.K. Kerk H.H. Cyriacus en Franciscus. Het vroegere marmeren altaar in Hoorn was in de jaren 1960 bij de modernisering gesloopt en verdwenen. Het nieuwe altaar is zorgvuldig schoongemaakt en weer gemonteerd. Zaterdag 19 mei 2003 is het nieuwe altaar in Hoorn gewijd en in gebruik genomen.

Monumentomschrijving pastorie, Rijksmonument 21580

Deze voormalige pastorie is een mooi, van oorsprong middeleeuws, gebouw.

Pastorie van de St. Pieterskerk, oorspronkelijk Refugiehuis der Augustijnen Kanunniken van het klooster Mariënhage te Eindhoven. Aan de achterzijde een puntgevel met uitmetselingen, waarin twee korfboogvensters met schelpmotieven in het boogveld. Westelijke zijgevel met grote korfboogvensters en aan de oostzijde een door een gebogen dak afgesloten traptoren in baksteen met natuurstenen banden en blokken, waarin twee kleine korfboogvensters met in de sluiting een portretbuste. Omstreeks 1540. Inwendig natuurstenen ingangspoort van de traptoren met daarboven, als "salvegarde" het wapen van Karel V tussen balusters met het devies "Plus oultre".

Externe links

Afbeeldingen

De eerste 3 afbeeldingen zijn prentbriefkaarten van het exterieur, interieur en hoofdaltaar uit collectie A. Janssen.

Over de eerste afbeelding hierboven

Wie goed kijkt naar deze prachtige vogelvluchtopname, kan op de achtergrond vele andere objecten onderscheiden, van links naar rechts o.a.: 1. R.K. H.H. Antonius en Barbara, "Bartjeskerk" (gesloopt), rechts hiernaast de vierkante watertoren; 2. R.K. St. Jozef, met oorspronkelijke vieringtoren en twee geveltorentjes, eind jaren 1950 "versoberd"; 3. R.K. Ziekenhuiskapel, vlak achter de St. Pieter zelf, buiten gebruik voorjaar 2011; 4. R.K. St. Jacob; 5. R.K. Kathedrale Basiliek St. Jan, met toren in oude gedaante (vóór restauratie jaren 1970-1980); 6. Ned. Hervormde Grote Kerk.